۱ هفته پیش
2 بازدید

عصر هامون - قاجاریان چه نگاهی به ادبیات و کتاب کودک و نوجوان داشتند؟

گرچه در دوره قاجار هیچ کتاب و مقاله مستقلی درباره مباحث نظری ادبیات کودک وجود نداشت،‌ اما دیدگاه آن‌ها به ادبیات کودک و کتاب کودک را می‌توان جست‌وجو کرد.
به گزارشعصرهامونبه نقل از تسنیم، سیدعلی کاشفی‌خوانساری ـ باید و نبایدهای کتاب کودک از نگاه قاجاریان

 گرچه اشاراتی به ویژگی‌های یک خواندنی مناسب کودکان در رساله‌ها و متون فارسی برجای مانده از دوران پیشامدرن فراوان است، دغدغه‌ها و نوشته‌های روشنفکران دوره قاجار در این خصوص کم و بیش از جنس متفاوت و دیگری است. مواجهه عینی ایرانیان با تحولات جهانی و باور به عقب ماندگی از قافله تمدن در زمینه‌های علمی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی سبب شد که بخش عظیمی از تحصیل‌کردگان و دردمندان ایرانی در جستجوی علت و چاره این موضوع برآیند.
اینان محدود به یک قشر یا طبقه اجتماعی خاص نبودند و در میانشان می‌توان نمونه‌های فراوانی از شاهزادگان، درباریان، روحانیون، تجار روزنامه‌نگاران، ادیبان، مهاجران به اروپا، کارمندان و ... را یافت. با این حال یک باور مشترک در نوشته‌ها و اقدامات همه آن‌ها مشترک است. آنان مهمترین راه اصلاح و پیشرفت را تعلیم و تربیت کودکان یافته بودند. پیشنهادهایی چون تغییر حاکمان یا نوع حکومت و کشورداری، اصلاح نظام اداری یا قضایی، نوزایی در کشاورزی و صنعت، تغییر دین و آیین و یا هر پیشنهاد قابل تصور دیگری، در مقایسه بسیار کمتر از دیدگاه‌های فرهنگی در نوشته‌های قاجاریان به چشم می‌خورد.
این گروه‌ها در مجموع نسبت به تمدن غرب و جلوات آن بسیار خوشبین و نسبت به سنن و فرهنگ بومی معترض و بدبین هستند. ایشان مهمترین علت پیشرفت غرب را علم‌آموزی و مهم‌ترین دلیل عقب‌ماندگی خود را نظام آموزشی بومی می‌دانند.
عمده ایشان درد و درمان مملکت را در عرصه فرهنگ و آموزش تشخیص داده‌اند و مباحث رایج درباره اصلاح یا تغییر خط فارسی، بحث‌های داغ درباره نقد ادبی، مضامین ادبی، قالب‌های نوشتاری و ...، دیدگاه‌های مرتبط با وحدت جهان اسلام، دیدگاه‌های باستان‌گرایانه و ناسیونالیستی، نوشته‌های مربوط به نقد خرافات و آداب قدیمی، و بسیاری از موضوعات پر چالش و پرطرفدار آن دوره همگی ماهیتی فرهنگی دارند.
اوج باور به نقش آموزش در توسعه و مطالبه تحول آموزشی در دوره مظفرالدین شاه تجلی یافته است. در آن دوره تقریباً همه از لزوم ایجاد مدارس جدید، روش‌های آموزشی نو و خواندنی‌های نو این سخن می‌گویند.
گرچه در دوره قاجار هیچ کتاب و شاید هیچ مقاله مستقلی درباره مباحث نظری ادبیات کودک و ویژگی‌های خواندنی‌های کودکان نیابیم، با این حال از دل نوشته‌های آن دوره می‌توان چنین دیدگاه‌های عمومی را شناسایی و تدوین کرد.
این نوشته‌ها نشان می‌دهد روشنفکران آن دوره درباره خواندنی‌های کودکان چه نگرانی‌هایی داشته اند، چه خواندنی‌هایی را مناسب و کدام‌ها را نامناسب می‌دانسته‌اند و دلایل ضعف و قوت یک کتاب کودک از نظر ایشان چه بوده است. مقالات مطبوعاتی قطعاً مهمترین منبع برای چنین جستجویی است با این حال نباید ازاخبار، آگهی‌ها، مقدمه پاورقی‌ها و نامه‌های مندرج در مطبوعات هم غافل شد. چرا که اطلاعات مهمی را در خود دارند. همین‌طور مقدمه‌های کتاب‌های داستان، مقدمه‌ها و موخره‌های کتاب‌های کودکان و کتاب‌های ویژه آموزگاران و روش تدریس.
 مرور چنین منابعی برخی باورهای مشترک و پرتکرار درباره کتاب کودک در روزگار قاجاریان را روشن می‌سازد. این باورها  که می‌توان مجموع آنها را مسامحتاً نظریه ادبیات کودک در دوره قاجار نامید، عبارتند از:
1. خواندنی‌های کودکان تاثیر بزرگ و قطعی در شخصیت و تربیت ایشان دارد. تاثیر خواندنی‌ها از هر عامل مفروض دیگر (وراثت، خانواده، محیط و ...) پر رنگ‌تر است.
 2. خواندنی‌های کودکان مقوله‌ای بسیار جدی است. چه کودکان و چه اولیای ایشان باید به این کتاب‌ها و نشریات نگاهی کاملاً جدی داشته باشند و آن را موضوعی تفننی، حاشیه‌ای و کم ارزش (شبیه بازی و سرگرمی و پر کردن اوقات فراغت) تلقی نکنند.
 3. مهمترین هدف، رسالت و کارکرد خواندنی‌های کودکانه دو چیز است: اخلاق آموزی و علم آموزی.
 4. عمده ادبیات عامیانه برای کودکان نامناسب است، چراکه خرافی، غیرعلمی و غیر اخلاقی هستند. به منظور تربیت صحیح کودکان باید از نقل این آثار برای آن‌ها خودداری کرد تا اخلاق ایشان سالم بماند و به موهومات دچار نشوند.
5. بخش زیادی از ادبیات کلاسیک هم برای کودکان نامناسب است است، چرا که اولاً مشحون از میگساری و شاهدبازی و وصف معشوق و آغوش و ... است. دیگر آن که برخی از آنها کودکان را به کارهای غیراخلاقی چون دزدی، طراری، قمار، دروغ و نیرنگ تشویق می‌کنند. سه آن که با جن و پری و دیو و غول کودکان را می‌ترسانند و آنها را خرافی بار می‌آورند و آخر هم آنکه زبان آنها ثقیل و دور از فهم کودکان است. در این میان به ندرت متونی همچون کلیله و دمنه و برخی حکایات گلستان و بوستان مورد تایید ایشان بوده است.
6. طرح مسائل عشقی و مقولات عرفانی که مضامین عمده ادبیات فارسی است نه برای کودکان مناسب است و نه قابل درک.
 7.  بازنویسی حکایات کهن برای کودکان مناسب است؛ به شرط آنکه درس و پیام اخلاقی هر حکایت صریح و مستقیم در پایان نقل و به کودکان تفهیم شود.
8. از میان قالب‌های کهن رایج در ادبیات فارسی و خواندنی‌های کودکانه، پند‌نامه ها و حکایات کوتاه مناسب‌ترین قالب‌ها بر اساس رویکرد جدید به ادبیات کودک است.
9. در کتاب‌های کودکان باید به خوشایندی مخاطبان توجه کرد. حکایات حیوانات بیشترین خوشایندی را برای مخاطبان به همراه دارد.
10. ساده‌نویسی یک تخصص و ارزش است. کسانی که برای کودکان می‌نویسند باید از مهارت ساده سخن گفتن و ساده نوشتن برخوردار باشند.
11. آثار غیرادبی جایگاه مهمی در خواندنی‌های کودکان دارند. عمده‌ای از خواندنی‌های کودکانه می‌تواند در قالب‌هایی چون مطالب علمی، مقاله، گزارش و سایر قالب‌های مطبوعاتی، متن‌های گفت‌وگو محور (شبیه نمایشنامه)، سفرنامه، کلمات قصار و ... ارائه گردد. این آثار چه بسا ارزش و تاثیرگذاری بیشتری نسبت به قالب‌های ادبی دارند.
 12. تفکیک و مرز مشخصی بین مطالب کودکانه و بزرگسالانه وجود ندارد. اصل تمایز میان کهنه و سنتی بودن و یا نو و امروزی بودن است. برای همین روزنامه‌های خبری و سیاسی، رمان‌های تالیف و ترجمه و یا رساله‌های انتقادی و اجتماعی بزرگسالانه به دلیل نوگرایانه بودنشان مناسب مطالعه کودکان و نوجوانان هستند.
13. تعریف، نقش و کارکرد مجزایی برای خواندنی‌های درسی و غیر درسی کودکان وجود ندارد.  کتب ادبی، روزنامه‌ها و ... می‌توانند همزمان هم به‌عنوان خواندنی آزاد و هم متن درسی و رسمی کودکانه مورد استفاده قرار گیرند.
 14. تصویر نقش بسیار مهمی در ایجاد جذابیت و انتقال معنی به کودکان دارد. وجود تصویر ملاکی مهم در تفکیک کتاب‌های خوب و بد کودک و نوجوان است. با این حال سخت‌گیری چندانی در خصوص مناسب بودن و کیفیت تصاویر مشاهده نمی‌شود و می‌توان برداشت کرد تصاویر کتاب‌های کودکان در مقایسه با کتب بزرگسال نیازمند ارزش‌های هنری کمتر و کودکان دارای درک بصری پایین‌تری هستند.
 15. باید در کتاب کودک از کاتب، کاغذ، جلد، صحافی و ... مناسب استفاده کرد (برخلاف کتاب‌های بچه‌خوانی نیمه اول قاجار که جلد نداشتند و کاتبان آن کم سواد بودند و کاغذشان نامناسب بود). چنین نکانی در مناسب بودن یک کتاب نقشی اساسی دارد.
16. خط آثار کودکانه باید ساده و مقروء باشد؛ به همین دلیل به باور ایشان، خط نستعلیق مناسب‌ترین خط برای کتاب‌های کودک است.

انتهای پیام/


#‌اخبار #‌سیستان_و_بلوچستان
منبع: عصرهامون


مطالب پیشنهادی

نماز جمعه تهران همچنان برگزار نخواهد شد

فارس نوشت:مسئول دفتر شورای سیاستگذاری ائمه جمعه استان تهران، از لغو نماز جمعه بیست و دوم فروردین‌ماه سال ۹۹ در تمام شهرهای استان تهران خبر داد.

تبریزی: نگاه بازرگان با انقلاب همراه نبود /امام مخالف ترورهای موتلفه بود

پژوهشگر تاریخ معاصر ایران می‌گوید: در ماجرای ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ رژیم شاه قصد اعدام امام خمینی (ره) را داشت.

صوفی: در ۱۴۰۰ اگر کاندیدای اصلاح‌طلب داشتیم، شرکت می‌کنیم

وزیر دولت اصلاحات می گوید: پیش بینی ما این است که اگر اجازه دهند کاندیدای مورد نظرمان را وارد صحنه انتخابات ۱۴۰۰ کنیم اوضاع تغییر خواهد کرد. اما مردم دیگر با کاندیداهای دست دوم، اجاره ای و ... پای صندوق نمی آیند.

کف کردن روغن | دلایل و از بین بردن کف کردن روغن در مواقع سرخ کردن کوکو

کف کردن روغن و رفع کف کردن روغن در مواقع سرخ کردن کوکو و نکات استفاده از روغن سرخ کردنی و نکات روغن سالم را در پرشین وی بخوانید

پخت خورش خوشمزه | نکات پخت خورش خوشمزه و ترفندهای خوشمزه شدن آن

پخت خورش خوشمزه و نکات پخت خورش خوشمزه و ترفندهای خوشمزه شدن خورش و روش های خوشمزه کردن غذا و چگونه خورشت خوشمزه درست کنیم را در پرشین وی بخوانید

نصیحت مشفقانه به منتخبان جدید خانه ملت

من به تازگی راجع به کارنامه سال ۹۸ فکر می کردم، از سیل در روزهای ابتدایی سال شروع شد، ابتدا پنج استان را به خود درگیر کرد و سپس به ۲۵ استان رسید.

اگر خورش شور شد چکار کنیم | اگر خورش شور شد چکار کنیم تا شوری آن از بین برده شود

اگر خورش شور شد چکار کنیم و اگر خورش شور شد چکار کنیم تا شوری آن از بین برده شود و چند روش کاربردی برای رفع شوری غذا را در پرشین وی بخوانید

صادق خرازی: رهبری نمی‌گذارند دولت سقوط کند /سردار سلیمانی میلی به ریاست جمهوری ندارد

صادق خرازی، دبیرکل حزب ندای ایرانیان می گوید: رهبری انقلاب نمی‌گذارند که دولت سقوط کند. من احتمال این موضوع را یک در هزار هم نمی‌بینم که رهبری اجازه دهند مجلس وارد استیضاح رئیس‌جمهوری شود مگر این‌که شرایط کشور به گونه‌ای شود که آقای روحانی بخواهد در مقابل همه‌چیز بایستد.

پختن غذا در فویل | نکات و کاربرد پختن غذا در فویل و کاربردهای مختلف فویل

پختن غذا در فویل و و روش پختن غذا در فویل و کاربردهای مختلف فویل و کاربرد فویل در اشپزی و کاربرد فویل در اشپزخانه را در پرشین وی بخوانید

انکار ادعای شبکه فارسی زبان خارجی درباره روحانی و شورای عالی امنیت ملی

معاون ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفتر رئیس‌جمهوری ادعای یکی از شبکه‌های فارسی زبان خارج از کشور درباره جلسه شورای عالی امنیت ملی را تکذیب کرد.

گرفتن بوی گوشت | روش های کاربردی برای گرفتن بوی گوشت مرغ و گوشت قرمز

گرفتن بوی گوشت و روش های کاربردی برای گرفتن بوی گوشت مرغ و رفع بوی گوشت قرمز و نکات مزه دار کردن انواع گوشت قرمز و سفید را در پرشین وی بخوانید

کنایه‌های قطعی رهبری به آمریکایی‌ها /دولتی ماسک دولت دیگر را می‌برد و برای چند دستمال توالت به جان هم می‌افتند /یک سناتور گفته غرب وحشی زنده شد - خبرآ

مقام معظم رهبری فرمودند: خوشبختانه احساس تفکر اسلامی و زنجیره ارزش های اسلامی در مردم بسیار قوی و راسخ است.

چگونه شیره بادام را بگیریم | چگونه شیره بادام را بگیریم و خواص شیره بادام

چگونه شیره بادام را بگیریم و آیا می دانید چگونه شیره بادام را بگیریم و خواص شیره بادام و خواص شیره بادام در بارداری و خواص شیره بادام برای استخوان ها را در پرشین وی بخوانید

چگونه پوست مغز بادام را جدا کنیم | چگونه پوست مغز بادام را جدا کنیم و مصرف کنیم

چگونه پوست مغز بادام را جدا کنیم و چگونه پوست مغز بادام را جدا کنیم و بو بدهیم و نکات درست کردن بادام و عسلی کردن بادام را در پرشین وی بخوانید

انکار یک خبرسازی درباره دولت و حسن روحانی

ایسنا نوشت:معاون پارلمانی رئیس جمهور با تکذیب ارتباط ویدیویی رئیس جمهور با نمایندگان مجلس برای رای اعتماد به وزیر پیشنهادی جهاد کشاورزی گفت: در جلسه امروز، معاون اول رئیس جمهور به جای رئیس جمهور حاضر خواهد شد.

سه قوه، دشمن مشترک را فراموش نکنند

در سال ۹۸ با چالش های زیادی مواجه شدیم. از بلایای طبیعی که در اول سال رخ داد تا بیماری کرونا که از اول اسفندماه در کشور شیوع پیدا کرد.

نکات آشپزی | نکات آشپزی و ترفندهای مهم خانه داری که باید هر فردی بداند

نکات آشپزی و آشنایی با نکات آشپزی و ترفندهای مهم خانه داری که باید هر فردی بداند و ترفندهای خانه داری و نکات مهم آشپزی و ترفندهای مهم اشپزی را در پرشین وی بخوانید

مدل کیک های عروسی | گلچینی از زیباترین مدل کیک های عروسی

مدل کیک های عروسی وگلچینی از زیباترین مدل کیک های عروسی و تزیین کیک عروسی و دیزاین کیک عروسی و انتخاب کیک عروسی را در پرشین وی بخوانید

زمانه فتح «سنگر به سنگر» اصولگرایان فرا رسیده است؟

آیا اصولگرایان می توانند پس از راه یافتن به بهارستان، پاستور را نیز ضمیمه فتوحات خود کنند؟ آیا در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۴۰۰ که یک سال و چندماه دیگر موعد آن است، قدرت به جناح راست بازخواهد گشت؟ پاسخ به این چنین سوالاتی، بی شک با درنظر گرفتن عوامل متعدد امکان پذیر است.

دعوای کرونایی سیاسیون به قیمت جان مردم /یا کمک کنید یا سکوت /زمان حمله به دولت است یا حمایت؟ /توصیه‌ها و تلنگرها به سیاستمداران

کاربران خبرآنلاین درباره دعواهای سیاسی کرونازده نظر دادند و به سیاسیون در این رابطه توصیه‌هایی کردند.

مطالب مرتبط